Els

De els (Alnus) behoort tot de berkenfamilie (Betulaceae). Er zijn diverse soorten waarvan er maar 1 inheems is. Het betreft de zwarte els (Alnus glutinosa). Het is de belangrijkste boomsoort in onze moeras- en broekbossen. Een andere in onze loofbossen voorkomende soort is de witte els of grauwe els (Alnus incana). Deze komt oorspronkelijk uit Midden-Europa en West-Azië maar is in Nederland volledig ingeburgerd. In de stad kom je naast deze twee soorten ook nog de hartbladige els (Alnus cordata) tegen, een soort uit Corsica en Zuid-Italië en een hybride soort (Alnus spaethii) welke een kruising is Alnus japonica en Alnus subcordata. Beide oudersoorten kun je in Nederland ook tegenkomen maar worden zelden aangeplant. Elzen worden 15 tot 25 meter hoog, afhankelijk van de soort en hebben een leeftijdsverwachting van 80 jaar of meer.

Bloeiwijze

foto links: mannelijk katjes en oude vruchten (elzenproppen) van Alnus spaethii
foto rechts jonge elzenproppen van Alnus spaethii

De bloeiperiode vindt plaats in februari-maart. Maar sommige soorten, zoals de hybride Alnus spaethii kunnen tijdens een zachte winter al begin januari in bloei staan. De bloemen zijn 1-slachtig. De mannelijke bloemen bevinden zich in hangende tot 8 centimeter lange katjes die in bloei gelig van kleur zijn. De katjes zijn opgebouwd uit schutbladen die elk 2-3 bloemen bevatten en zijn reeds de hele winter aanwezig. De vrouwelijke bloemen staan 3-5 bijeen in zijdelingse, rechtopstaande tot 1 centimeter lange katjes welke in het midden het breedst zijn. Ze komen op dezelfde takken voor als de mannelijke katjes maar zijn in de winter onzichtbaar. Ze worden door de wind bestoven. De bloemen hebben geen bloemdek. De mannelijke bloemen hebben 4 gelig groene, soms rood aangelopen meeldraden met kale helmknoppen. Het vruchtbeginsel van de vrouwelijke bloem heeft 2 stijlen. Na de bloei groeien de vrouwelijke katjes uit tot de bekende elzenproppen. Ze lijken op kleine kegels en zijn, afhankelijk van de soort 1,5-3 cm lang en gesteeld of nagenoeg ongesteeld. Jong zijn ze groen maar rijp verhouten ze en worden bruin. Ze zijn meestal het hele jaar aanwezig en kenmerkend voor elzen. In de elzenproppen bevinden zich de nootjes. Deze zijn plat, zonder omhulsel en niet of nauwelijks gevleugeld.
 

Waar te zien
De zwarte els is een zeer algemeen voorkomende soort. Je ziet ze vooral in natte parken als het Leijpark en langs vijvers zoals in het Quirijnstokpark. De witte els kom je met name tegen in parken op een wat drogere standplaats. Er staan onder andere exemplaren in het Leijpark. Daar kun je ook exemplaren vinden van de hartbladige els. Een prachtig exemplaar van de hybride Alnus spaethii is te zien op de hoek Wandelboslaan / Ringbaan-West, misschien wel de mooiste els van Tilburg.

foto: Els (Alnus spaethii) op de hoek Wandelboslaan / Ringbaan-West